Gemilerde Radyasyon Ölçümü Nedir ve Neden Yapılır?
Radyasyon ölçümü; gemilerde, tersanelerde ve gemi söküm tesislerinde iyonlaştırıcı radyasyonun varlığını, türünü ve konsantrasyonunu belirlemek amacıyla yapılan teknik bir ölçüm ve analiz işlemidir. Temel hedef, radyasyona bağlı insan sağlığı, çevre ve yapısal güvenlik risklerini tespit etmek ve kontrol altına almaktır.
Denizcilik sektöründe radyasyon ölçümü birkaç farklı bağlamda gündeme gelir:
1. Gemi söküm ve geri dönüşüm: Özellikle petrol ve gaz ürünleri taşımış tankerler, uzun yıllar boyunca boru ve tanklarında NORM (Naturally Occurring Radioactive Material — Doğal Oluşumlu Radyoaktif Madde) biriktirebilir. Bu birikimlerin tespiti gemi söküm öncesi zorunludur.
2. Hurda yük kontrolü: Limanlardan geçen metal hurdalar içinde kayıp veya terk edilmiş radyoaktif kaynaklar bulunabilir. Bu durum hem liman güvenliğini hem de tersane çalışanlarını tehdit eder.
3. IHM (Tehlikeli Madde Envanteri) zorunluluğu: AB’nin Gemi Geri Dönüşüm Yönetmeliği (EU SRR) kapsamında, 500 GT ve üzeri gemilerde onaylı Tehlikeli Madde Envanteri bulundurma zorunluluğu, radyasyon analizini de kapsamaktadır.
4. Liman devleti denetimleri (PSC): Uluslararası liman denetimlerinde radyasyon uyumsuzlukları ciddi yaptırımlara yol açmaktadır.
Hurda Yüklerde Radyasyon Ölçümü Neden Hayati Öneme Sahiptir?
Metal hurda ticareti, radyasyon güvenliği açısından küresel ölçekte en riskli alanlardan biridir. Bunun temel nedeni, çeşitli endüstriyel ve tıbbi uygulamalarda kullanılmış radyoaktif kaynakların zaman zaman hurda metal içinde ülkeden ülkeye taşınmasıdır.
Bu kaynaklar;
- Petrol ve gaz sektöründe kuyu ölçümlerinde kullanılan cihazlar
- Endüstriyel radyografi ekipmanları
- Eski tıbbi cihazlar (radyoterapi ekipmanları)
- Eski endüstriyel ölçüm sistemleri
gibi uygulamalardan kaynaklanabilir. Söz konusu kaynaklar, hurda içinde fark edilmeden bir ülkeden bir tersaneye, oradan da çelik üretim tesisine kadar ulaşabilir — bu süreçte maruz kalan kişi sayısı onlarca hatta yüzlerce olabilir.
Türkiye, dünya metal hurda ithalatında önemli bir aktördür. Çevrenin Korunması Yönünden Kontrol Altında Tutulan Metal Hurdaların İthalat Denetimi Tebliği (2026/23) kapsamında, metal hurda ithalatçılarının tesislerinde radyasyon ölçüm sistemleri kurmaları ve bu sistemlerin Nükleer Düzenleme Kurumu (NDK) tarafından onaylanması zorunludur. Metal hurda ithalatçı belgesi iki yıllık geçerlilik süresiyle verilmekte olup NDK’nın tespit ettiği eksiklikler Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na bildirilmektedir.
Limanlarda Radyasyon Alarmı Verirse Ne Yapılır?
Türkiye’de liman ve gümrük kapılarında RİS (Radyasyon İzleme Sistemi) olarak adlandırılan sabit portal monitörler hizmet vermektedir. Bu sistemler, geçen araç veya konteynerlerde eşik değerin üzerinde radyasyon tespit ettiğinde otomatik alarm verir.
Alarm durumunda izlenmesi gereken protokol aşağıdaki adımlardan oluşur:
Adım 1 — Aracı/konteyneri durdur ve emniyet altına al Alarm veren araç veya konteyner derhal durdurularak diğer araç ve insanlardan uzaklaştırılır. Kimse alarm veren yükün çevresinde beklememeli, personel güvenli mesafeye çekilmelidir.
Adım 2 — Taşınabilir dedektörle ikincil ölçüm yap El tipi bir Geiger-Müller veya sintilatör dedektörüyle araç dışından ölçüm yapılarak alarmın kaynağı belirlenir. Doz hızı çok yüksekse ölçüm durdurulur ve uzak mesafeden devam edilir.
Adım 3 — NDK’yı (Nükleer Düzenleme Kurumu) derhal bilgilendir Nükleer Düzenleme Kurumu, ülkemiz sınırları içinde gerçekleşebilecek veya ülkemizi etkileyebilecek radyasyon acil durumlarında ulusal bildirim noktası olarak görev yapmaktadır. Alarma yol açan kaynağa ilişkin bilgiler (araç bilgileri, doz hızı değeri, mevki) eksiksiz aktarılmalıdır.
Adım 4 — Karantina sahası ve geçici depolama Radyoaktif kaynak tespit edilen yük, kuyu içerisine alınır; çok fazla bekletilmeden radyoaktif madde taşıma mevzuatına uygun özel araçla TENMAK’ın (Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu) radyoaktif atık tesisine ya da yetkili depolama alanına gönderilir.
Adım 5 — Kayıt ve raporlama Alarmdan itibaren, yükün nihai işlemine kadar geçen tüm süreç belgelenmeli; araç bilgileri, radyoaktif maddenin cinsi, formu ve varsa aktivitesi kayıt altına alınmalıdır.
Gemilerde Radyasyon Ölçümü Nasıl Yapılır? Adım Adım Süreç
Gemide radyasyon ölçümü; hangi amaçla yapıldığına (IHM, gemi söküm öncesi, liman kabulü vb.) bağlı olarak farklı derinlikte protokoller gerektirir. Genel süreç şu aşamaları izler:
1. Ön Değerlendirme ve Kapsam Belirleme
Ölçüm öncesinde geminin operasyonel geçmişi incelenir:
- Taşınan yük türü (petrol, kimyasal, gaz vb.)
- Gemide bulunan veya tarihsel olarak bulunmuş radyoaktif kaynaklı cihazlar (kuyu ölçüm ekipmanları, yangın dedektörleri, işaret cihazları vb.)
- Önceki sörvey ve IHM belgeleri
2. Bölümlerin Sınıflandırılması
Gemi; makine dairesi, sintine bölgesi, kargo tankları, boru sistemleri, güverte ve yaşam alanları olarak bölümlere ayrılır. Her bölge için risk önceliği belirlenir.
3. Yüzey ve Ortam Doz Hızı Ölçümleri
Geiger-Müller dedektörü veya sintilatör tabanlı cihazlarla her bölgede yüzey ve ortam radyasyon doz hızı ölçülür. Ölçüm değerleri mikrosievert/saat (µSv/h) cinsinden kaydedilir ve doğal arka plan radyasyonuyla karşılaştırılır.
4. Kontaminasyon Taraması
Yüzey kontaminasyonu için süpürme (smear) testleri uygulanır; özellikle NORM açısından riskli olan boru iç yüzeyleri, filtre sistemleri ve birikim oluşabilecek noktalar taranır.
5. Spektrometrik Analiz (Gerektiğinde)
Alarm veren veya şüpheli noktalarda izotop tespiti için gama spektrometrisi uygulanır. Bu analiz; radyasyonun türünü (Ra-226, Cs-137, Co-60 vb.) ve aktivitesini belirlemek için kritik öneme sahiptir.
6. Raporlama ve Belgeleme
Tüm ölçüm verileri, bölge bazlı harita ve tablolarla birlikte resmi rapora işlenir. Rapor; geminin sökümüne, tersaneye kabulüne veya IHM sürecine esas teşkil eder.
Radyasyon Ölçüm Raporunda Hangi Bilgiler Yer Alır?
Gemi geri dönüşümü sürecinde Nükleer Düzenleme Kurumu ve uluslararası klasifikasyon kuruluşlarının kabul ettiği bir radyasyon ölçüm raporunda asgari olarak şu bilgiler yer almalıdır:
Gemi kimlik bilgileri: IMO numarası, gemi adı, bayrak, yapım yılı, GT (gros ton), taşıdığı yük türü.
Ölçüm metodolojisi: Kullanılan cihazların marka, model ve seri numaraları; kalibrasyon tarih ve belgeleri; ölçüm standardı (ISO 11929, IAEA güvenlik rehberleri vb.).
Bölge bazlı ölçüm tabloları: Her ölçüm noktası için; lokasyon, ölçüm değeri (µSv/h), doğal arka plan değeri ve sapma oranı.
Kontaminasyon analizi sonuçları: Süpürme testi bulguları, tespit edilen radyonüklitler ve aktivite değerleri.
Sonuç ve risk değerlendirmesi:
- Radyolojik açıdan sakınca yok / sakınca var şeklinde net bir değerlendirme
- Eşik değeri aşan bölgeler için önerilen müdahale adımları
- IHM ile entegrasyon (gerekiyorsa)
Yetkili imzaları: Raporun, TENMAK veya NDK tarafından yetkilendirilmiş uzman ya da kuruluş tarafından imzalanmış olması zorunludur. Resmi gemi geri dönüşüm süreçlerinde “radyolojik açıdan sakınca olmadığına dair resmi yazı” bu raporun temel çıktısıdır.
Hurda Gemilerde Radyoaktif Kaynak Riski Nasıl Tespit Edilir?
Hurda gemilerde radyoaktif kaynak riski, görünür olmayan, sessiz ve tamamen teknik bir ölçüm sürecini gerektiren bir tehdittir.
En yüksek risk taşıyan bölgeler ve kaynaklar:
Petrol ve kimyasal tankerler: NORM birikimi en çok boru iç yüzeylerinde, filtre gövdelerinde ve tank diblerinde görülür. Doğal oluşumlu radyum (Ra-226) ve onun bozunum ürünleri bu tür gemilerde en sık karşılaşılan radyonüklitlerdir.
Eski endüstriyel ve navigasyon cihazları: Gemide kullanılmış nötron kaynak dedektörleri, amerisyum-241 içeren yangın alarm dedektörleri, trityum içeren acil çıkış işaretleri ve eski radar ekipmanları; yıllar içinde ya belgelerinden ayrılmış ya da gemide unutulmuş kaynaklara dönüşebilir.
Döşeme ve boya malzemeleri: Bazı eski gemi döşeme ve boyalarında radyoaktif maddeler bulunabilir; bu durum IHM hazırlığında göz önüne alınmalıdır.
Tespit yöntemi: Yüzey taraması ile başlayan süreç; şüpheli alanlarda spektrometrik analize ve gerektiğinde numune alımıyla laboratuvar analizine kadar derinleştirilir. TENMAK NÜKEN (Nükleer Enerji Araştırma Enstitüsü) bünyesindeki Radyoaktivite Ölçüm Laboratuvarları; gama spektrometri, toplam alfa/beta ve sıvı sintilasyon spektrometrisi analizlerini TS EN ISO/IEC 17025 standardı kapsamında akredite olarak sunmaktadır.
Radyasyon Ölçümünde Hangi Cihazlar Kullanılır?
Farklı ölçüm amaçları için farklı dedektör teknolojileri kullanılır:
Geiger-Müller (GM) Sayacı
En yaygın kullanılan sahada tarama cihazıdır. Gama ve beta radyasyonunu tespit eder; doz hızını µSv/h veya mR/h cinsinden anlık olarak gösterir. Hafif ve taşınabilir yapısıyla liman kapıları, gümrük noktaları ve gemi dış yüzey taramalarında tercih edilir. Türkiye’de TENMAK-NÜKEN tarafından yerli olarak geliştirilen ve Geiger-Müller (GM) dedektör tabanlı RİS (Radyasyon İzleme Sistemi) cihazları; liman, hava ve kara gümrük kapılarına kurulmuştur.
Kişisel Dozimetre (APD — Aktif Kişisel Dozimetre)
Radyasyon alanında çalışan personelin gün boyunca aldığı kümülatif dozu izlemek için kullanılır. IEC 61526:2013 standardına uygun akredite dozimetre hizmetleri, belirli aralıklarla ölçüm ve raporlama gerektiren çalışma ortamlarında zorunludur.
Sintilatör Dedektörler (Scintillation Detectors)
Geiger-Müller sayaçlarına kıyasla çok daha yüksek hassasiyete sahip olan bu dedektörler; düşük seviyeli radyoaktif kirliliğin tespitinde ve büyük hacimli alanlarda (konteyner, gemi ambarı) hızlı tarama yapılmasında kullanılır.
Gama Spektrometrisi Sistemleri
Sadece radyasyonun varlığını değil, hangi izotopun bulunduğunu da belirler. Ra-226, Cs-137, Co-60, Am-241 gibi radyonüklitlerin ayrımını yapar. Sahada taşınabilir versiyonları (HPGe veya NaI dedektör tabanlı) kullanılabildiği gibi, şüpheli numunenin laboratuvara taşınarak daha hassas analizinin yapılması da mümkündür.
Portal Monitörler (Radyasyon Kapı Sistemleri)
Liman girişlerinde ve tersane kapılarında araç veya personel geçişinde otomatik olarak çalışan sabit sistemlerdir. Eşik değeri aşan radyasyon tespit edildiğinde görsel ve sesli alarm verir; bu alarm sürücüyü uyarmak üzere hız sensörüyle de entegre çalışabilir.
Gemi Geri Dönüşüm Tesislerinde Radyasyon Güvenliği Nasıl Sağlanır?
Gemi geri dönüşüm tesisleri; NORM riski, kayıp radyoaktif kaynaklar ve hurda metal içindeki kontamine malzemeler açısından özel önlemler gerektiren çalışma ortamlarıdır.
Yönetimsel önlemler:
- Tersaneye kabul edilecek her gemi için söküm öncesinde radyasyon ölçüm raporu ve IHM belgesinin zorunlu tutulması
- Gemi söküm yönetmeliği gereğince söküm süresince periyodik ölçümlerin yapılması ve kayıt altına alınması
- Radyasyondan Korunma Sorumlusu (RKS) atanması; bu görev için NDK onaylı sertifika şarttır
Teknik önlemler:
- Portal monitör veya sabit radyasyon izleme sisteminin tersane giriş kapısına kurulması; NDK’nın bu sistemler için uygunluk belgesi vermesi gerekir
- Yüksek riskli bölümlerde (boru kesimleri, tank temizliği) çalışan personele aktif kişisel dozimetre kullanımının zorunlu tutulması
- Kontamine tespit edilen malzemeler için karantina sahası ve geçici depolama kuyusu oluşturulması
Acil durum planlaması: Alarm durumunda başvurulacak protokoller yazılı talimat olarak hazırlanmalı ve çalışanlara imza karşılığında teslim edilmelidir. NDK, radyoaktif atık ve kaynaklara lisanslı taşıma hizmeti veren kuruluşların listesini yönetmektedir.
EU SRR ve Hong Kong Konvansiyonu boyutu: Avrupa Birliği’nin denetim raporlarına göre gemi geri dönüşüm tesislerinde kirlilik ve kontaminasyon seviyeleri düzenli olarak izlenmektedir. EU SRR listesinde yer almak isteyen Türk tersanelerinin hem IHM zorunluluğuna hem de radyasyon yönetim protokollerine uyum sağlaması, bu alandaki küresel rekabeti doğrudan etkileyen bir faktördür.
TENMAK ve NDK Mevzuatına Göre Radyasyon Ölçümleri Hakkında Bilmeniz Gerekenler
Türkiye’de radyasyon ölçümü ve güvenliğine ilişkin mevzuat ikili bir yapı üzerine kuruludur:
TENMAK (Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu): Radyoaktif madde analizleri, laboratuvar hizmetleri ve dozimetre kalibrasyon işlevlerini üstlenen araştırma kurumudur. TENMAK-NÜKEN bünyesindeki laboratuvarlar; Gama Spektrometri, Toplam Alfa/Beta, Sıvı Sintilasyon Spektrometri ve Alfa Spektrometri alanlarında TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17025 kapsamında akredite olarak 2009’dan bu yana hizmet vermektedir.
19 Şubat 2025 tarih ve 32818 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “Radyasyondan Korunma Eğitimlerine İlişkin Yönetmelik” ile eğitim ve sertifikalandırma çerçevesi güncellenmiştir. TENMAK’ın düzenlediği kurs programları da bu mevzuata uygun olarak yeniden yapılandırılmıştır.
NDK (Nükleer Düzenleme Kurumu): Eski adıyla TAEK’in (Türkiye Atom Enerjisi Kurumu) düzenleyici işlevini devralan NDK; lisanslandırma, yetkilendirme, denetim ve uygunluk belgesi konularındaki tüm yetkiyi elinde bulundurmaktadır.
Denizcilik sektörü için pratik öneme sahip NDK yetkilendirmeleri:
| Yetkilendirme Konusu | İlgili Kuruluş |
|---|---|
| Radyasyon ölçüm sistemi (portal monitör) uygunluk belgesi | Metal hurda tesisleri, uluslararası gözetim şirketleri |
| Radyoaktif atık tesisi işletme yetkisi | RAYK atık tesisleri |
| Kişisel dozimetri hizmeti | Akredite dozimetre laboratuvarları |
| Uluslararası gözetim şirketi yetki belgesi | A tipi şirketler için radyasyon ölçümü |
Metal Hurdaları için NDK Kılavuzu: NDK’nın yayımladığı “Metal Hurdalarda Radyoaktivite İzleme ve Radyasyondan Korunmaya İlişkin Kılavuz”, limanlarda ve hurda tesislerinde radyoaktif kaynak tespiti durumunda izlenecek prosedürleri adım adım tanımlamaktadır. Bu kılavuz; tersane ve liman işletmecileri, ithalatçı belgesi sahipleri ve gemi söküm tesisleri için temel başvuru kaynağıdır.
Radyasyon Acil Durum Ağı — RADİSA: Türkiye’nin çevresel radyasyon izleme altyapısı olan RADİSA; 81 il merkezi, 111 ilçe merkezi ve sınır bölgelerine kurulmuş toplam 211 istasyondan oluşmakta olup gama radyasyon doz hızını eş zamanlı olarak sürekli ölçmektedir.
Radyasyon Ölçümü Yapılmamasının İşletmelere Maliyeti Nedir?
Radyasyon ölçümünün ihmal edilmesi; ani ve ağır sonuçlar doğurabilen bir risk faktörüdür. Bu riskleri beş temel başlık altında ele alabiliriz:
1. İnsan Sağlığına Verilen Zarar ve Hukuki Sorumluluk
Söküm çalışanları, tersane personeli veya hurda taşıyıcılar; fark edilmeden radyoaktif kaynağa maruz kalabilir. Kronik maruziyet kanser riskini artırır; akut yüksek doz ise ağır radyasyon hasarına yol açar. Bu durumda işveren hem cezai sorumluluk hem de yüksek tazminat yükümlülüğüyle karşı karşıya kalır.
2. Tersanenin Faaliyetinin Durdurulması
Radyoaktif kontaminasyon tespit edildiğinde tesis derhal karantinaya alınır. Arındırma işlemi; boyutuna bağlı olarak haftalarca, bazen aylarca sürebilir. Bu sürede üretim durur, mevcut sözleşmeler askıya alınır.
3. İdari Yaptırımlar ve Lisans İptali
NDK denetimlerinde tespit edilen uyumsuzluklar; idari para cezaları, eksiklik bildirimleri ve lisans askıya alma kararlarına konu olabilir. Metal hurda ithalatçı belgesinin iptali ise firmanın hurda ithalatını tamamen durdurması anlamına gelir.
4. Uluslararası Alanda İtibar Kaybı ve Ticari Yaptırımlar
Aliağa başta olmak üzere Türkiye’nin gemi geri dönüşüm sektörü, AB ve uluslararası sivil toplum kuruluşlarının yakın takibindedir. Radyasyon yönetimi açısından uyumsuz bulunan tesisler EU SRR listesinden çıkarılabilir; bu durum AB bayraklı gemilerin söküm için söz konusu tersaneye gönderilemeyeceği anlamına gelir. Kaybedilen iş hacmi yıllık milyonlarca euroyla ifade edilebilir.
5. Kontamine Çeliğin Dağılımı ve Zincirleme Maliyet
Tespit edilemeyen bir radyoaktif kaynağı içeren hurda çelik eritilirse; radyoaktif madde fırın içinde yayılır, ürünlere geçer ve tüm üretim partisi kontamine olabilir. Dünyada bu tür olayların maliyeti tek bir vakada yüz milyonlarca dolar düzeyine ulaşmıştır.
Doğru Radyasyon Ölçüm Hizmetini Nasıl Seçmelisiniz?
Yetkili ve güvenilir bir hizmet sağlayıcıda bulunması gereken özellikler:
NDK uygunluk belgesi veya yetki belgesi: Türkiye’de radyasyon ölçüm sistemi kurulumu, bakımı veya ölçüm hizmeti için NDK’nın ilgili yetkilendirmesi zorunludur. Uluslararası gözetim şirketi statüsünde A tipi lisans, sahada ölçüm yapabilmek için şarttır.
Akredite kalibrasyon: Kullanılan cihazların TÜRKAK akreditasyonlu laboratuvarlarda kalibrasyonu yapılmış olmalı ve kalibrasyon kayıtları güncel tutulmalıdır.
Deneyim ve referans: Gemi söküm, IHM ölçümü ve liman hurda denetimi deneyimi olan firmaları tercih edin. Aliağa ve diğer tersane bölgelerinde aktif referanslar, sektör bilgisinin göstergesidir.
Raporlama standartları: Üretilen raporların NDK, uluslararası klasifikasyon kuruluşları (Lloyd’s Register, Bureau Veritas, DNV vb.) ve EU SRR gereklilikleri için kabul edilebilir standartta olması gereklidir.
Çok parametreli hizmet kapasitesi: Yalnızca tarama değil; gama spektrometri, kontaminasyon analizi ve NORM değerlendirmesi yapabilen firmalar, gemi geri dönüşüm süreçlerinde bütünleşik çözüm sunar.
Radyasyon Ölçüm Hizmeti İçin Uzman Desteği Alın
Orionis Shipping olarak; NDK mevzuatına uygun, gemi geri dönüşümü, IHM belgelendirme ve liman hurda denetimine yönelik kapsamlı radyasyon ölçüm hizmetleri sunuyoruz. Gemi söküm öncesi radyasyon analizinden IHM’e entegre radyolojik değerlendirmeye, portföyünüzdeki her operasyon için yasal uyumu ve iş güvenliğini birlikte sağlıyoruz.
Hizmetlerimiz ve fiyatlandırma hakkında bilgi almak için bizimle iletişime geçin.
Bu içerik bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır. Yasal yükümlülükleriniz için T.C. Nükleer Düzenleme Kurumu (NDK), TENMAK ve güncel mevzuatı esas alınız.
Etiketler: radyasyon ölçümü, gemilerde radyasyon, NORM radyoaktif madde, hurda gemi radyasyon, radyasyon ölçüm raporu, IHM tehlikeli madde envanteri, gemi geri dönüşüm radyasyon, TENMAK, NDK nükleer düzenleme, Aliağa gemi söküm, Geiger sayacı, portal monitör, gama spektrometri, radyoaktif kaynak tespiti, EU SRR radyasyon
